Djivêye des foroms di Berdelaedjes Berdelaedjes
Forom di berdelaedjes e walon, so tot l' minme ké sudjet
 
 FAQFAQ   CweriCweri   Djivêye des mimbesDjivêye des mimbes   Groupes d' uzeusGroupes d' uzeus   Si fé mimbeSi fé mimbe 
 ProfilProfil   Lére les messaedjes privésLére les messaedjes privés   S' elodjîS' elodjî 

Avirer l' pwès do walon

 
Sicrire on novea sudjet   Responde å sudjet    Djivêye des foroms di Berdelaedjes -> Berdelaedjes
Vey sudjet di dvant :: Vey sudjet shuvant  
Oteur Messaedje
lucyin



Date d' arivêye: 2005-07-07
Messaedjes: 2313
Eplaeçmint: Sidi Smayil, Marok

PostDate: vén 05 may, 2017 13:45:30    Sudjet: Avirer l' pwès do walon Responde tot citant

Avirer l’ pwès do walon

Li pwès d’ on lingaedje, c’ est, bén seur, ene sacwè k’ on n’ såreut mete après on pezea, et awèr li mzura avou des chifes et des comas.
Portant, divant l’ grande guere des langues ki s’ passe divant nos ouys, et ki voet disparexhe on lingaedje tos les cwénze djoûs, i sereut di poleur pezer les tchances d’ on metou pårler a poleur sorviker å 21inme sieke.

Divintrins et dfoûtrins mzuras [paramètres intrinsèques et extrinsèques]

Les sociolinwincieus ont relî dijh parametes po « mete des ponts d’ egzamin » a on metou lingaedje. Gn a des mzuras divintrins (ki s’ rapoirtèt å lingaedje lu-minme) et des dfoûtrins (çou ki toûne åtoû do lingaedje).

Dins les dvintrins, gn a li statut eyet l’ coir do lingaedje (croejhete, motlî, sintake, evnd.) ; ses fonccions et uzaedjes, si produjhaedje culturel et ses ratournaedjes dins des ôtes langues.

Dins les dfoûtrins, vos av si pwès istorike, si stindowe djeyografike, si impôrtance dins les tchamps politike, economike, rilidjeus ; si plaece dins les medias, les scoles, les eplaidaedjes [publications]. On î stitche ossu li demografeye del kiminålté ki s’ è sieve.

Et pu gn a çou k’ on lome li sorlinwince [épilinguistique].

Sorlinwince

Cwè çki c’ est co d’ ça po ene biesse ?
C’ est li rsinta eneviè lingaedje emey li cminålté la ki ç' langue la î a-st ene plaece.
E walon, on n’ est nén trop gåtés di ç’ costé la. Plamour k’ on-z a heré des pouces e l’ oraye des djins, pår dispu 1920, come cwè c’ esteut on lingaedje grossir, on djårgon d’ payizan, on patwès d’ ovrîs, on pårler del basse classe. L’ idêye a bén dmoré enancrêye mon les Walons di stoks (metans a co ene pekêye di djins ki djåznut d’ « patwès » estô d’ « walon ».

Portant, pol djoû d’ ouy, on voet crexhe li sintimint, emey les 40-60 ans, ki l' walon est l' lingaedje di nos tåyes, et k' on nel divreut nén piede podbon.
Tant k' ås djonnès grandès djins (20-40 ans), i n' ont nole måle idêye sol walon, mins end a ddja bråmint laddins ki n' savèt nén ddja pår çou k' c' est.

Li pus emerviyant, c' est l' codujhance [attitude] des efants des scoles cwans on lzî vént fé on ptit ocupaedje [activité, animation] e walon. Totavå, on a des escos ki c' est l' grande djoye dins cisse trintche d' ådje la, ki n' ont måy oyou critiker l' walon pa les "vîs".

Asteure, loucans ene miete les ponts k' åreut yeu li candidat walon a l' egzamin des lingwisses UNESCO

Statut

Li statut oficir do walon, ådvins del "Kiminålté Walonreye-Brussele", c' est l' ci d' ene "langue edodjinne", sorlon l' alomåcion del lwè Valmy Féaux di 1993. Mins, di cåze ki s' no cmince pa on W, il est metou l' dierin dins l' lisse des sfwaits lingaedjes. Çou ki n' mostere nén si vraiye plaece djeyografike et demografike el Walonreye, ni s' rapoirt avou l' no di l' intité economike ki pôreut divni on vraiy payis a l' avni, li Walonreye.

Si on rtuze on côp a riscrire li lwè – metans cwand on arestêyrè les piceures di si aplicåcion – i sereut ciete pus sûti di tourner l' tecse insi: « li cminålté Walonreye-Brussele ricnoxhe les lingaedjes indodjinnes shuvant: li walon (ki covere dipus d' 70 åcint di si stindêye), mins eto li picård (20 åcint), et les pus ptits lingaedjes come li lorin gåmès, li lussimbordjwès, li ripouwåryin eyet l' tchampwnès. Ey eco l' tîxhwès d' Brussele (maroyin). »

Mins, po rivni ås mzuras UNESCO, li ricnoxhance do walon avou s' no cité e-n ene lwè rileve bén hôt ès note d' egzamin. Cwand on pinse ki sacwants mwaisses di grandès univiersités cåzént co noer so blanc, e 1996, todi, del « sitindêye continowe des patwès del zone galirominne ».

Coir do lingaedje

Dins les mancîs lingaedjes totavå l' Daegne, li walon est seur onk des mîs metous dfwaite del kinoxhance do coir do lingaedje. Djel vou bén croere: avou ses 500 – et co hay – diccionaires et motlîs, ses croejhetes, ses studias diyalectolodjikes et etimolodjikes.

Eyet – pol cougnet –, li walon a profité d' èn ovraedje di normålijhaedje dispu 1992 (DTW, Wiccionaire, Wikipedia walon). C' est l' veur ki li rfondaedje (li no dné a cist ovraedje la) est tapé a l' abat ou meskinoxhou pa toplin des waloneus, eyet pa les « povwers responsåves » do lingaedje. Portant il a stî préjhî pa des gros colés dins les djins d' mestî – inte di zels Klinkenberg. Avou ça ki les boute-po-rén ki sont-st å vierna del bouye ni sont nén des mitans d' biesse (on a ki l bén k' on s' fwait). Aprume pask' i mwaistrixhnut houte do walon puzieurs lingaedjes etrindjirs, çou k' a rålmint stî l' cas des bouteus des 19inme et 20inme siekes, eclawés mågré zels på pwès do maca do francijhaedje.

Fonccions


Dispu les anêyes 1950, li walon ni sieve pus come lingaedje del mame, çou k’ endè fwait ene plome dins l’ pezansté lingwistike.
Dispu co pus lontins, i n’ sieve pus po-z atôtchî des ôtes Walons k’ on n’ kinoxhe nén, foû di s’ viyaedje ou di s’ coulêye. Vo l’ la co ravalé ça pus bas. Minme li role idintitaire ki l’ walon åreut polou aveur el Walonreye (li no d’ l’ intité politike vént do no del langue), on té role n’ a måy sitî edossî – ou si wairmint – pa les diferins mouvmints politikes walons.
So ç’ pont la des fonccions, nos rçuvans on plonkî zero.

Uzaedjes

Droldimint assez, c’ est dins li scrît uzaedje ki l’ walon va wangnî des ponts e 20inme sieke. Dabôrd ki l’ cåzaedje e walon si ratchitchive pår, les scrijhaedjes florixhént tocosté. Li livea des belès-letes monta a ene hôteur pareye a l’ literateure des grands lingaedjes vijhéns. Gn a cial di cwè s’ recrester, cwand on tuze a tos les mancîs lingaedjes del Daegne – end a 6000 – ki n’ sont nén ou waire sicrîts.

Li rexhowe di tecses di prôze nén racontrece dins sacwants rvuwes dispu les anêyes 1990, c’ est co ene ascoxheye e-n avant.
Portant, li pus gros hopea di scrijheus e walon ont-st oyou cåzer nosse lingaedje estant ptits. Sabaye si li scrijhaedje sorvicrè al moirt des cis et cenes di cisse djermêye la.

Sopoirt di tuzance

Li walon sieve e pårteye come sopoirt del tuzance walone. Les nos walons d’ amagnîs et d’ aboere tipikes ni sont nén contåves, télmint nd a-t i. Dj’ a co trové enawaire so les wikipedias on froumaedje lomé "li ptit rossea". Les fiesses come li cwarmea d’ Måmdey, les tropes foclorikes come les cwarante Molon ni sont nén mådjinêyes sins l’ walon. Portant, la eto, nosse lingaedje pied do terén. Insi, li bate des minteus, a Nameur, est ddja al grosse mitan fwaite e francès. Tant k’ a l’ ime nåcionå, relî e 1998 d’ on tchant e walon di 1902, i n’ est nén aprins dins les scoles, nén ddja el modêye francesse, kécfeye pask’ elle a l’ air siclimboigne. Traducere, trahicere.

Ratournaedjes

Les ratournaedjes do walon eviè l’ francès, end a des håvlêyes, dispu l’ mitan do 19inme sieke. Ossu bén dins l’ diccionairaedje ki dins les belès-letes. Des coleccions literaires etires, come les cenes do Muzé do pårlaedje e l’ Årdene, do Bourdon ou des Micromania sont bilinwes, francès-walon. Come ossu toplin des lives di prôze ou d’ powezeye.

Li ratournaedje di tchîfs d’ ouve etrindjirs aviè l’ walon ni date nén del dierinne walêye. Françwès Bayeu, e 19inme sieke, aveut ddja mostré l’ voye tot translatant les fåves da Lafontinne. On a tradût eto des oteurs greks u laténs (pa Albert Maquet u Françwès Dwizink), des pîces di teyåte rûsses (do Tchekov, do Katayev), et hay vos nd åroz.

Do costé del prôze nén racontrece, Pablo Sarachaga rimeta e walon ene masse d’ årtikes des wikipedias francès, inglès et espagnols po-z avni ås 3000 årtikes k’ on lyi dmandéve po-z escoursi li wikipedia walon (e 2003).

Sol Wiccionaire walon, enondé pa Lucyin Mahin e 2009, bråmint des mots walons sont translatés, po tchaeke di leu sinse, houte do francès, dins ene dimeye dozinne d’ ôtes lingaedjes (sovint l’ inglès, li neyerlandès, l’ almand et l’ espagnol, mins eto tenawete e-n itålyin, sicilyin, polonès, portuguès, arabe classike, arabe marokin et minme e-n amazir (berbere).

Ça fwait ki: li walon n’ est nén sins rén po passer cist egzamin la.

Passans asteure å corwaitî les parametes difoûtrins.
_________________
Li ci ki n' a k' on toû n' vike k' on djoû.
Rivni al copete
Vey li profil di l' uzeu Evoyî on messaedje privé Evoyî èn emile Viziter l' waibe di l' uzeu Jabber
Mostrer les messaedjes des dierin(ne)s:   
Sicrire on novea sudjet   Responde å sudjet    Djivêye des foroms di Berdelaedjes -> Berdelaedjes Totes les eures sont a GMT + 2 eures
Pådje 1 so 1

 
Potchî a:  
Vos n' poloz nén enonder des noveas sudjets dins ç' forom ci
Vos n' poloz nén responde a des sudjets k' i gn a dins ç' forom ci
Vos n' poloz nén candjî vos messaedjes dins ç' forom ci
Vos n' poloz nén disfacer vos messaedjes dins ç' forom ci
Vos n' poloz nén vôter dins les ploncaedjes di ç' forom ci



[ Di dvant | Shuvant | A l' astcheyance | Djivêye ]

Cisse pådje est mimbe di l' anea RingSurf des waibes e walon.

[ Passer 1 waibe en erî | Passer houte do shuvant | Les 5 shuvants ]


Powered by phpBB © 2001 phpBB Group