Berdelaedjes

[lucyin]

Dj' a yeu ene dijhinne di scoles ki m' ont dmandé:
* Our (Libråmont) (P1-P2)
* Freu (Libråmont) (M3)
* Brå (Libråmont) (M3)
* Djimbe (Davdisse) (P1-P6)
* Hôt Fayi (Davdisse) (P1-P3 / P4-P6)
* Poitchrece (Davdisse) (P1-P6)
* Wahå (Måtche) (P1 / P2 / P3)
* Djedene-Laguiller (P5-P6)
* Djedene-Croes-Schaye (P1-P2 / P3-P4 / P5-P6)
* Grune (Nassogne) (P1-P2)

çou ki fwait 16 classes.

Nombe di scolîs et scolresses :
Hôt-Fayi P1-P3: 14
Hôt-Fayi P4-P6: 18
Djimbe P1-P6: 12
Poitchrece P1-P6: 21
Grune P1-P2: 14
Djedene-Languiyé P5-P6: 22
Freu M3: 10
Freu P1-P2: 19
Brå M3: 11
Brå P1-P2: 21
Our P1-P2: 17
Wahå P1 ?
Wahå P2 ?
Wahå P3 ?
Djedene +Schaye P1-P2 ?
Djedene +Schaye P3-P4 ?
Djedene +Schaye P5-P6 ?
_________________
Li ci ki n' a k' on toû n' vike k' on djoû.

[lucyin]

A Grune 1, li dame di scole aveut dmandé 3 djoûs dvant di sayî di trover des mots e walon avou des parints u vijhéns.

Gn a shijh sicolresses (so 14) k' ont rapoirté ene foye avou des mots.
5 so les 6 ont des mots u fråzes tipicmint walons. Ene a des fråzes francijheyes (dji les a rmetou d' assene)

Li ratournaedje e francès est pacô foirt sipepieus (sketé : 1. cassé ; 2. très fatigué; marinde = repas de midi (nén "dîner", k' est èn emacralé mot e francès).


Vocial çou k' a stî rapoirté (riscrît cial e-n on rfondant walon)

ine mohon (maison)
ine berwete
ine vôye
on bea moxhon (bel oiseau)
c’ est todi li ptit k’ on spotche
ké bia solê
gn a ene fiesse å viyadje
Tchu ! i drache !
dji tape a gaye
il est todi binåjhe
dji su bén binåjhe
tiesse di pipe !
waite on pô !
tchaire
a pîd dtchås
tiesse di cabu
i boet
i pinse
binåjhe
gn a do bazår
drache
bawete
malåjî / åjî
li viyadje
choûtoz
one istwâre
on djoû
motôt
roufion
fé a marinde
marèdè
cråye
coxhe
foû
nareus
djouwè
vî vî
dimegne
måjhon
canada
a torade
neni
dji m’ erva
djåzer
c’ est todi les ptits k’ on spotche
bondjoû, monsieu
ça vos va ?
Ewou çki vos dmeroz ?
Vos ploz bén m’ telefoner pus sovint
ene marone
dji va t’ ritourner l’ pê dè cô so ls ouys
to t’ sovéns ?
mi, dji m’ è fou ; dji so todi contin
ayi
neni
tot va bén
ni fai nén ça !
dimeure trankile
ni fai nén l’ biesse !
al copete
dimwin, c’ est l’ dicåce
padrî ou padvant ?
t’ è vous co yène ?
foû des rays, vla l’ tram
ele sicrît
et cwè ?
ké novele ?
todi sol voye
tu n’ choûtes nén !
kéne biesse !
sketé
nén bråmint
ene poke
djoke tu !
to n’ vas nén braire !


emile al dame di scole :

(il n'y a que des filles qui ont cherché).

ci-joint l'ensemble des trouvailles (remarquables, et dont les mots viennent de plusieurs endroits différents de la Wallonie, proches (Somme-Leuze) ou même éloignés (Charleroi).

J'ai un peu réadapté le wallon.

Rilevêyes :
des sacwès nén documintêyes:
* dji t' va rtrourner li pea do cô so ls ouys (fråze di djinti mançaedje)
* "foû des rays, vla l’ tram" s' eploye po dire a onk k' est dins li tchmin : ne reste pas là.

Eléments carolo :
* marone
* sketé : 1. cassé ; 2. très fatigué
* djoke tu !
* ene poke : une bosse, un coup

Éléments de la région de Somme-Leuze (à cheval entre le namurois et le liégeois
* ine mohon (Liège : ine mohone; Namur: one maujon
* hésitation entre le suffixe -ê et -ia : ké bia solê (Liège : ké bê solê; Nameur : ké bia solia

Éléments famennois:
* infinitifs en -è : djouwè
* prono sujet 2s familier : to t’ sovéns ?

Éléments sud-wallons
* fé a marinde : préparer le repas de midi
* marèdè : prendre le repas de midi
* t’ è vous co yène ?

Les autres termes sont liégeois (a torade, fiesse = kermesse) ou namurois (malaujî, dicåce = kermesse); dans "on bia mohon" (on bea moxhon), bia est namurois, mohon est liégeois.

Insidon, dins on tot ptit viyaedje, les racsegneus des efants ont-st on motlî ki rascouve totes les trokes d' accints do walon. Li teyoreye des "walons d' viyaedje" et minme li cene des "rfondants walons" ni sårént aler. Tot cåzant des rfondants, po l' walon d' Nonne, on prind sovint li ci d' Bastogne (metans dins les disfondowes des noûmots). Mins, vaici, a 20 km di Bastogne direk pal N4, n' a nou disfondowe bastognåde.
_________________
Li ci ki n' a k' on toû n' vike k' on djoû.

[lucyin]

Li 5 d' octôbe

Hôt-Fayi P4-P6 : dji fjhans cnoxhance avou l' odio Hendschel-Denis "al police"
https://wa.wikipedia.org/wiki/Cours_odio_Hendschel-Denis

Les scolîs sont bråmint d' Hôt Fayi, et sacwants dmandèt s' i polèt mete leu coulot al kesse "et vos, eyou dmoroz ?". Oyi, poy ki c' est des mots walons : Les Scotons, Burnaifontinne, vî tchmin d' Welin.

Dj' avans waitî l' fime "li royinne del nivaye" (doblaedje e walon).
https://lucyin.walon.org/videyos/royinne%20nivaye.webm

Tot resplicant les mots, dji toumans sol fråze "mes binamêyes dji vos va wårder avou mi".

Dj' a mostré li rapoirt do son W (walon et neyerlandès) ki dvént l' son G e francès :
wårder / waarden / garder
wesse / wesp / guêpe
waire / --- / guère
want / --- / gant
_________________
Li ci ki n' a k' on toû n' vike k' on djoû.

[lucyin]

Li 5 d' octôbe, Hôt Fayi, P1-P3

https://lucyin.walon.org/guerni/Scolaedjes_FWB/foyou_P1-P3_(1).pdf

Sol foyou des scolîs, gn a "on m' lome", rimpli pa tertos, minme les P1 (ki savèt ddja scrire leu no). Li deujhinme kesse, c' est so eyou k' li scolî / el sicolresse dimeure. Come gn a toplin des cis d' Hôt Fayi, dj' end a profité po lzî fé prononcî li son H (mågré k' il a fondou [s'est amuï] dins l' prononçaedje did la). C' est målåjhey po sacwants.

Dj' elzî djha k' il årént dandjî di ç' prononçaedje la pus tård, tot-z aprindant l' neyerlandès, l' inglès, l' almand.... Li dame di scole etercåza, tot m' dijhant k' i gn aveut ene sicolresse di prumire anêye ki djåzéve neyerlandès e s' måjhone. Dji lyi fjha dire "ik heb" (dj' a), k' ele prononcive å pair des pôces. Et les ôtes dire "Hôt Fayi" avou ene bele shoflêye [H liégeois].

Cisse pitite feye la vina atôtchî m' feme (ki m' aide po-z aprester les ahesses) al fén do cours, la k' dji lzî aveu dné des poes d' troke [grains de raisin] a magnî, et lyi dire (e francès) : saiss bén, mi dji n' a pont d' moman, mins dj' a deus popas. Et si ptite vijhene : oyi, c' est l' veur, elle a deus popas.

Come cwè, fåt s' aprester a ttafwait, sociolodjicmint, minme dins les scoles des ptits viyaedjes.
_________________
Li ci ki n' a k' on toû n' vike k' on djoû.

[lucyin]

Dins ene lete d' ene dame di scole di Djedene:

[lucyin]

Li 5 d' octôbe, Poitchrece, P1-P6

Ouxh ! c' est l' prumî côp ki dj' a les 6 classes eshonne, come mi cwand dj' esteu e primaire.

Poitchrece, c' est on ptit viyaedje, mins foirt tourné viè l' walon, a cåze del dramatike (gn a on scolî ki djowe dins l' pîce di ciste anêye ci).

La k' li scole aléve diveur clôre, manke di scolîs. Mins lacobén k' i gn a yeu deus familes di refudjîs d' Oucrinne k' ont atchté deus måjhons a Davdisse. Avou ene 7, et l' ôte 5 efants. Vla nosse sicole schapêye, avou ses 3 u 4 posses d' ovraedje.

Dji tuze a ene manire di mete les Oucrin·nîs·resses a leu-z åjhe. Dji va dire des fråzes e walon et dins totes sôres d' ôtes lingaedjes. Cwand c' est ene fråze e walon, i dvèt lever leu mwin.

Dji cmince pa li seule fråze ki dji cnoxhe e rûsse/oucrinnwès : gavaritiè pa oukraynski ? (cåzez oucrinnwès ?). Sbaré, èn ome ! C' est ene pitite di prumire anêye, tote noere di tchveas et morete di pea, ki s' enonde insi : "mi, dji cnoxhe bén ci lingaedje la". Oufti ! ses 2 frés et sours sont come leye et les deus d' l' ôte famile, pareys. C' est don des Oucrinnîs nén slåves. Dandjreus des djupsyins. Al conferince di Pwetî (2018), gn a on pretcheu k' aveut ddja espliké ki l' Oucrinne da Zelenski aveut foirt rastrindou les droets des Oucrinnîs cåzeus d' ôtes lingaedjes ki li rfondou oucrinnwès (k' est l' pus lon possibe do rûsse).

Po manaedjî les 6 anêyes, dj' a yeu l' tchance k' i gn aveut ene pitite recreyåcion inte les deus eures.

* divant li rpoize : dj' avans bouté avou les 6 anêyes so les kesses "on m' lome... / dji dmeure a ... / dj' a ... ans.
Come dins les ôtes sicoles, les scolîs dmandèt voltî kimint çk' on scrît les viyaedjes e walon.

* après li rpoize, dji pårtixha les P1-P3 k' alént djouwer al kine (boesses Waloloto do CHADWE) avou m' feme, on mwaisse ey ene dame di scole po les acvierner.

Les P4-P6 alént shuve li cours Hendschel-Denis "al police" (prezintaedje ene miete pus spepieus, avou no d' famile et plaece di speyiance, et on papî po scrire les responses, tot fjhant des ebinêyes (trokes di deus scolîs) : «bondjoû, dji so vosse vijh·én·ene...».

Dins ene classe, end a todi cwate u cénk ki n' sepnut nén wice k' il ont vnou å monde. Li dame di scole doet aler cweri les lisses di scolîs po lzî dire cwè. Mins c' est todi dins des clinikes (Libråmont, Måtche, Dinant...). Des côps pus lon : Brussele,... Oucrinne, Taylande...). Miråke lanawaire a Hôt Fayi : End a deus ki l' mame s' a-st acoûtchî e s' måjhone. Ene di zeles dit firmint : «dj' a vnou å monde dins l' fåstroû da bon-popa !»
_________________
Li ci ki n' a k' on toû n' vike k' on djoû.